عفونت بیمارستانی

تعریف عفونت بیمارستانی

عفونتهای مرتبط با خدمات مراقبت / سلامت (HCAI)""Health-Care Associated Infections که در حال حاضر به دلیل اینکه صرفا در بیمارستانها پیگیری میگردد به نام قدیمی آن تحت عنوان عفونتهای بیمارستانی نامیده میشود، عفونتی است که براثر واکنشهای سوء ناشی از وجود عامل عفونی یا سم حاصل از آن پدید میآید و بیمار در زمان پذیرش در بیمارستان به آن عفونت مبتلا نبوده و در دوره کمون آن هم نباشد. این عفونتها در طی فرایند مراقبت(Care) در بیمارستان یا سایر مراکز درمانی رخ میدهد و بیمار در زمان پذیرش برای دریافت مراقبت به آن مبتلا نبوده است. معیارهای تشخیصی عفونتهای مرتبط با خدمات سلامت بر اساس تعاریف مرکز پیشگیری و کنترل بیماریهای آمریکاست که مورد قبول سازمان جهانی بهداشت نیز میباشد.

عفونتهای بیمارستانی یکی از مهمترین عوامل تهدیدکننده ایمنی بیمار هستند که به عوارض مهمی از جمله افزایش مرگ و میر، تاخیر در ترمیم زخمهای جراحی، اشغال تختهای بیمارستانی، افزایش مدت زمان بستری، افزایش هزینهها، افزایش مصرف آنتیبیوتیکها، گسترش مقاومت میکروبی و بروز اثرات روانی بر بیماران و خانوادههای آنان منجر میشوند.

در حال حاضر هیچ کشوری نمیتواند ادعا کند که این مشکل را کاملا حل کرده است. براساس دادههای تعدادی از کشورها، می توان تخمین زد که هر ساله صدها میلیون بیمار در سراسر جهان به HCAI مبتلا میشوند. بار HCAI در کشورهای کم درآمد و متوسط چندین برابر بیشتر از کشورهای پردرآمد است؛ این در حالی است که این عفونتها در اغلب موارد قابل پیشگیری بوده و برنامههای موثر کنترل عفونت میتوانند انتشار این عفونتها، مرگ و میر ناشی از آنها، مقاومت میکروبی و تحمیل هزینهها را کاهش دهند.

تاریخچه عفونت بیمارستانی

سابقه عفونتهای بیمارستانی از زمانی آغاز میگردد که برای مراقبت و درمان بیماران در قرن چهارم میلادی در نقاط مختلف دنیا بیمارستان تاسیس گردید. هر چه تعداد بیمارستانها، تعداد بخشهای بستری و سرپایی، تنوع خدمات درمانی و تعداد بیماران افزایش مییافت اهمیت این عفونتها هم بیشتر می شد ؛ زیرا ابتلا به این عفونتها نه تنها موجب افزایش مرگ و میر و عوارض ناشی از آنها میشد بلکه با افزایش طول مدت بستری، هزینههای سرسامآوری را به بیمارستان و خانوادهها تحمیل میکرد. دانش امروز ما در مورد عفونتهای بیمارستانی به سالهای شکلگیری مقدمات علم میکروبیولوژی در اوایل دهه 1840 میلادی برمیگردد. در این سالها “Ignoz semmel weis” اولین فردی بود که در یک بیمارستان عمومی در وین متوجه میزانهای بالای مرگ و میر مادران در طی هفتههای اول پس از زایمان در اثر تبهای ناشناخته شد. وی دریافت که بین میزان این مرگ و میر در بخشی که دانشجویان پزشکی در آن حضور داشتند در مقایسه با بخشی که صرفا توسط ماماها اداره میشد تفاوت قابل ملاحظهای وجود دارد. بنابراین، فرض نمود که باید ارتباطی بین دستهای آلوده دانشجویان با این عفونتها وجود داشته باشد. فرد دیگری که به شناخت عفونتهای بیمارستانی کمک شایان توجهی کرد دکتر “Josef lister” بود که برای اولین بار پیش از جراحی اقدام به اسپری نمودن محلولهای حاوی فنل بر روی زخمهای باز جراحی نمود. این اقدام موجب کاهش میزان عفونتهای زخم پس از جراحی شد. البته چون این محلولها موجب صدمه به دست جراحان میگردید کم کم پوشیدن دستکش جراحی هم متداول شد که خود پایهگذار اقدامی دیگر در جهت کاهش میزان عفونتهای بیمارستانی گردید.

وضعیت عفونت بیمارستانی در جهان

همزمان با افزایش جمعیت و افزایش تعداد بیمارستان ها و افزایش در تنوع خدمات درمانی و جراحی های مختلف به ویژه افزایش پیوند اعضاء، افزایش طول عمر و امید به زندگی و افزایش طول عمر بیماران دچار نقص ایمنی، در سراسر جهان مشکل عفونت های بیمارستانی و به عبارت بهتر عفونت های ناشی از خدمات مراقبت/ سلامت (HCAI) به یک اولویت مهم سلامت تبدیل شده است. همه ساله در دنیا بیش از 4/1 میلیون نفر به عفونت های بیمارستانی مبتلا شده و صد ها هزار نفر جان خود را از دست می دهند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، به طور کلی از هر 10 نفری که تحت مراقبت بهداشتی- درمانی قرار می گیرند، یک نفر به عفونت مبتلا می شود. بیش از 50% عفونت های موضع زخم های جراحی می تواند ناشی از میکروب های مقاوم به آنتیبیوتیک باشد در حالی که اقدامات مناسب پیشگیری وکنترل عفونت می تواند موجب کاهش حداقل 30% از این عفونت ها شود. سازمان جهانی بهداشت درگزارشی که بر اساس مروری نظام مند (Systematic Review)بر مقالات منتشر شده "بین سالهای 1995 لغایت 2010 " و در مورد"عفونت های بیمارستانی" می باشد، میزان این عفونت ها را در کشورهای با درآمد بالا و در جمعیت مخلوط بیماران، 6/7 % گزارش کرده است. در گزارش های قبلی این سازمان میزان بروز عفونت های بیمارستانی در کشورهای توسعه یافته صنعتی 11- 5 درصد ذکر شده بود و این میزان در کشورهای در حال توسعه تا 25% هم گزارش شده است.

در گزارش فوق الذکر منتشر شده توسط سازمان جهانی بهداشت، میزان بروز عفونت های بیمارستانی برای تعدادی از کشورها و بر اساس مقالات موجود، برآورد شده است. بر این اساس میزان بروز عفونت بیمارستانی در ایران 8.8% برآورد شده است. طبق نتایج این مطالعه در اروپا عفونت های ناشی از خدمات مراقبت/ سلامت سبب 16 میلیون روز بستری اضافی و 37000 مرگ منتسب به این عفونت ها شده است و در مرگ000/110 نفر دخالت داشته است و طبق همین گزارش ، در کشورهای در حال توسعه این عفونتها منجر به افزایش طول مدت بستری از 5 تا 5/29 روز شده است .

در کشورهای با در آمد پایین و متوسط ، افزایش مرگ و میر به دلیل HCAI در افراد بالغ در آمریکای لاتین، آسیا و آفریقا 5/18 % ، 6/23 % و 3/29 % به ترتیب برای عفونت ادراری مرتبط با کاتتر ادراری (CR-UTI)، عفونت جریان خون مرتبط با کاتتر عروقی(CR-BSI) و پنومونی مرتبط با ونتیلاتور(VAP) گزارش شده است که نشانگر مرگ و میر بالای VAP می باشد.

بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت به طور کلی در کشورهای توسعه یافته صنعتی میزان مرگ و میر خام به دلیلHCAI ، براساس گروههای مختلف بیماران از 12 تا 80 درصد متغیر است. در کشورهای با در آمد پایین و متوسط عفونت های ناشی از زخم جراحی(SSI) Surgical Site Infection شایع تر بوده و 11.8% به ازاء هر 100 عمل جراحی می باشد. همچنین در این کشورها میزان بروز عفونت در بخش های مراقبت ویژه 2 تا 3 برابر کشورهای با در آمد بالا می باشد و عفونت وابسته به ابزار Device – Associated Infection در این کشورها تا 13 برابر آن در آمریکا می باشد.

نظام مراقبت عفونت های بیمارستانی در کشور

برنامههای کنترل عفونتهای بیمارستانی در اواخر دهه 1950 در آمریکا و در ابتدا جهت کنترل عفونتهای استافیلوکوکی آغاز شد و در دهه 1970 نظام ملی مراقبت(surveillance) عفونتهای بیمارستانی تدوین و در کشورهای صنعتی دنیا تبدیل به یک شاخص تعیینکننده جهت ارزیابی کیفیت ارائه خدمات درمانی گردید. طبق دستورالعملهای سازمان جهانی بهداشت مراقبت (surveillance) عفونتهای مرتبط با خدمات سلامت به عنوان یکی از اجزاء اساسی برنامه پیشگیری و کنترل عفونت می باشد.

برنامه مراقبت عفونتهای بیمارستانی در ایران از سال 1386 در مرحله نخست در 103 بیمارستان آغاز و در طی 2 مرحله دیگر در سال 1390 و 1396 در تمامی بیمارستان های کشور به مرحله اجرا در آمده است .

در حال حاضر نظام مراقبت عفونتهای بیمارستانی در جمهوری اسلامی ایران 4 گروه اصلی عفونتهای بیمارستانی را که از بیشترین شیوع در دنیا برخوردار می باشند مشتمل بر عفونت دستگاه ادراری (UTI)، عفونت تنفسی (PNEU)، عفونت جریان خون (BSI) و عفونت محل جراحی (SSI) و همچنین عفونت های وابسته به ابزار به ویژه عفونت وابسته به کاتتر ادراری، عفونت وابسته به کاتتر وریدی مرکزی موقت و عفونت وابسته به ونتیلاتور که زیر مجموعه ای از 4 گروه اصلی عفونت است را شامل می شود. شناسایی و ثبت اطلاعات مربوط به سایر گروه های عفونتهای بیمارستانی شامل عفونت استخوان و مفصل، عفونت سیستم اعصاب مرکزی، عفونت سیستم قلبی عروقی، عفونت چشم-گوش-حلق-بینی و دهان، عفونت دستگاه گوارش، عفونت دستگاه تنفسی تحتانی، عفونت دستگاه تناسلی و عفونت پوست و بافت نرم در سامانه کشوری نیز بلامانع می باشد. در حال حاضر برنامه مراقبت، صرفا برای بیماران بستری اجرا می شود و گروه هدف بیمارانی هستندکه در مراکز درمانی اعم از دولتی و خصوصی بستری میشوند.

در این برنامه، جمع آوری داده مربوط به موارد عفونت بیمارستانی به عهده تیم کنترل عفونت است که متشکل از پرستار کنترل عفونت، پزشک کنترل عفونت و کارشناس آزمایشگاه میباشد. موارد عفونت بیمارستانی با توجه به الگوریتم تشخیصی مربوطه توسط پرستار کنترل عفونت شناسایی و با نظر پزشک کنترل عفونت و تطبیق با تعاریف استاندارد در صورت تایید با کد خاص عفونت در فرمهای مربوطه و در نهایت در سامانه کشوری مراقبت عفونت های بیمارستانی مربوطه ثیت میگردند.

چگونه از بروز عفونت بیمارستانی پیشگیری کنیم؟

پیشگیری و کنترل عفونت های ناشی از ارائه خدمات / مراقبت سلامت ، یک موضوع چند تخصصی است و نیازمند بهرهگیری از یک رویکرد نظاممند علمی و کار هماهنگ تیمی می باشد. لذا به منظور مراقبت، پیشگیری و کنترل عفونت های ناشی از ارائه خدمات / مراقبت سلامت، می توان به اصول و احتیاط هایی شامل بهداشت دست، جداسازی بیماران در بیمارستان، مراقبت از کارکنان خدمات سلامت، مدیریت مواجهه شغلی و تزریقات ایمن اشاره کرد که کارکنان خدمات سلامت باید در زمان ارائه خدمات و مراقبت های سلامت رعایت کنند که این موارد در راهنمای کشوری "اصول مراقبت از بیماران و کارکنان ارائه دهنده خدمات سلامت" جهت استفاده کارکنان به طور کامل آموزش داده شده است.

منبع: وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی، مرکز مدیریت بیماری های واگیر

همه چیز درباره تب خونریزی دهنده کریمه-کنگو...